مخروط تحت الأرض واقع شود ، و هوائى مستضىء از آفتاب ، محيط به جميع جوانب آن مخروط خواهد بود به نوعى كه از جميع جوانب او در آمده باشد ، پس روشن مىشود جوانب آن سايه به آن هواى مستضىء به آفتاب ، نهايتش چون روشنى هوا از غير حاصل شده و مستعار است ضعيف است ، و آنقدر قدرت و حالت ندارد كه در جميع جوانب مخروط نفوذ كند و آن را روشن و مستنير گرداند ، بلكه هر چند كه بعد آفتاب از هواى مستضىء زياده شود ضعف هوا از استضاءه زياده شود . پس هر گاه كه هواى مذكور در وسط مخروط بوده باشد نهايت تاريكى خواهد داشت ، پس هر گاه آفتاب نزديك شود به افق شرقى مايل خواهد شد ظل مخروط از سمت الرّأس ، و نزديك خواهد شد اجزائى كه در حواشى ظلّ است و روشنى گرفته‌اند از روشنى هواى روشن به چشم مردم ، و در آن اندك قوّتى بهم خواهد رسيد ، پس نزد طلوع فجر نمودار خواهد شد . و برين تقدير هر قدر كه آفتاب نزديك به افق خواهد شد زياده خواهد شد نزديكى روشنى نهايات ظل به قوّهء باصره ، تا آنكه آفتاب طلوع كند . و اوّل روشنائى كه ظاهر مىشود نزديك به وقت صبح روشنىيى خواهد بود دراز و باريك به شكل عمودى ، و اين روشنى را « صبح كاذب » نامند و آن را تشبيه به دم گرگ كنند به سبب باريكى و درازى آن ، و همچنين اين روشنى را صبح اول نامند به سبب آنكه مقدم بر صبح دوم است ، و « كاذب » از جهت آن گويند كه افق هنوز بر ظلمت خود باشد ، و اگر چنانچه راستگوى بودى كه نور او نور آفتاب است مىبايست كه آنچه نزديكتر به آفتاب است روشن شدى نه آنچه دور تر است ، و روى زمين بر ظلمت خود باقى نماندى . بعد از آن زياده مىشود اين روشنى در طول و عرض تا آنكه منبسط مىگردد در عرض افق مانند نصف دايره ، و اين روشنى منبسط در افق طولا و عرضا را